Gouden bergen
Herman Stevens
Uitgeverij:
Prometheus

Gouden bergen

    Herman Stevens ken ik van zijn roman Het vrouwelijk halfrond, maar vooral ook van zijn literaire artikelen en essays, die laatste jaren in verschillende dag- en weekbladen hebben gestaan. In die opiniŽrende stukken slaat Stevens vaak een verfrissende toon aan, zoals onlangs toen hij, tegen de maalstroom in, Tilly Hermans kritiseerde voor haar overgang van Meulenhoff naar L.J. Veen. Verkocht als gewetensconflict nam Hermans twaalf auteurs mee, omdat zij volgens de berchten - zelf zweeg zij in alle talen - de harde commerciŽle aanpak van Perscombinatie\Meulenhoff niet langer konden verdragen. Terecht wijst Stevens erop dat Hermans vrijwel alleen bestsellerauteurs heeft meegenomen, zoals Adriaan van Dis en Marcel MŲhring. In dat geval het wel erg gemakkelijk om aan de kapitalistische normen te voldoen, die overigens straks bij Veen precies dezelfde zullen zijn als bij Meulenhoff.
    Stevens schreef zijn stuk in NRC\Handelsblad, een krant van het PCM-concern. Zijn nieuwste roman Gouden bergen komt uit bij Prometheus, een uitgeverij die evenals Meulenhoff onderdeel is van PCM. Prometheus is groot gemaakt door Mai Spijkers, tegenwoordig ťťn van de grote bazen van PCM, en - als wij de vertrokken schrijvers mogen geloven - verantwoordelijk voor de winstbeluste instelling die tegenwoordig door de literaire gangen van Meulenhoff waait. Kortom, Stevens bleef zijn eigen uitgeverij trouw - heel verstandig.
    Maar nu zijn roman. In verschillende opzichten is Gouden bergen het omgekeerde van Het vrouwelijk halfrond. In Het vrouwelijk halfrond reist de hoofdpersoon naar Amerika om Amerikaan te worden. Weliswaar is hij een Nederlandse schrijver die als writer in residence naar Ann Arbor (Michigan) gaat, maar dat neemt niet weg dat zijn nieuwe woonplaats hem zo lyrisch stemt dat hij er eigenlijk nooit meer weg zou willen. Het vrouwelijk halfrond is het bekende verhaal van de Nederlander die Amerika ontdekt. Vrouwen, hamburgers, een groots landschap, schrijvers die echt leven en die gelezen worden door een groot publiek, daarover heeft Stevens op een zeer aanstekelijke manier verslag gedaan. Europa, en vooral Nederland, verschrompelt bij Stevens tot een eerbiedwaardige oude dame bij wie je nog wel eens een avondje gaat dineren, maar met wie je het bed niet meer wilt delen. Dat doe je met Jane, Liz, Mary, en met al die andere Amerikaanse heerlijkheden.
    Gouden bergen daarentegen gaat over de terugkeer uit Amerika. Om redenen die vaag blijven, moet de schrijver Leo Donker Amerika verlaten. Het is vertrek met tegenzin en een terugkeer in Nederland met weerzin. Aanvankelijk gaat Donker in Amsterdam wonen, maar daar in Oud-Zuid houdt hij het helemaal niet uit. Daar is alles tijdens zijn afwezigheid hetzelfde gebleven. Derhalve keert Donker nÚg verder terug: naar zijn geboorteplaats Rotterdam, waar hij een flat huurt die uitkijkt over de Kralingse Plas. Helemaal bovenin zit hij als in een kraaiennest. Met gepieker over zijn jeugd verbijt hij daar een onwezenlijk gevoel van eenzaamheid, dat nog wordt verstrekt door het feit dat de flat hoofdzakelijk wordt bewoond door ouden van dagen. Een flat op je walging te koesteren. Veel meubels heeft hij niet, maar voor zijn deur staat het enige dat hij uit de Verenigde Staten heeft meegenomen. Het is zijn trots, zijn laatste band met Amerika: een open Mercedes die in het altijd hete Los Angelos heel praktisch was, maar die in automotive-vijandig land als Nederland al snel tot allerlei ongewenste repercussies leidt.
    Leo zit bijna altijd binnen. Daar zit hij, de schrijver die een eiland erft van zijn vader, die eigenlijk zijn hele vaderfiguur heeft geŽrfd om er boeken over te schrijven. Geldzorgen kwellen hem niet, want Leo heeft een jeugvriend Max - succesvol makelaar en geldbeheerder - die er op toeziet dat het kapitaaltje van Leo zich ook uitbreidt als de schrijver helemaal niets uitvoert. Leo kijkt uit zijn flat en sombert over zijn eens uitgesproken voornemen om nooit meer met een Nederlandse vrouw naar bed te gaan.
    Tot zover lijkt het erop dat Gouden bergen een litanie wordt van grote gemelijkheid, maar dan neemt de roman een radicale wending. Praktisch uit het niets komt Olga, de verslavend lekkere Olga. Zij is Nederlands, maar anders. Geen blonde Hollandse glorie, maar een vrouw met donkere tepels en donkere haardos alsof zij een helm draagt. Zij is ook letterlijk degene die de roman af laat gaan, want zij vindt in Leo's flat een pistool. Het is het pistool dat Leo's vader in de oorlog van iemand ter verdediging heeft meegekregen. Na afloop van zijn missie ontdekt zijn vader echter dat het pistool ongeladen was en in feite niet meer had betekend dan een waardeloos waterpistool. Leo's vader heeft het pistool altijd bewaard als een symbool van beschaamd vertrouwen en onverdiend succes. En nu ligt het pistool bij Leo in de keukenla.
    Vanaf het moment dat Olga gepreoccupeerd is door de aanwezigheid van het pistool ontwikkelt Gouden bergen zich als een onvervalste liefdesroman, die verloopt volgens een traditioneel schema. Traditioneel zoals ook Turks fruit van Wolkers traditioneel is. Dat het in beide boeken afloopt met de dood van het meisje is onafwendbaar. Het verschil zit hem er in dat het noodlot van Wolkers' Olga wordt gevoed door een gevaar van buitenaf, een ziekte, terwijl de Olga van Stevens het noodlot in haar eigen hoofd met zich mee draagt.
    Gouden bergen is een spannend boek, hoewel het nergens een thriller wil zijn. Integendeel, het verhaal eindigt waar een thriller pas begint. Olga vertegenwoordigt voor Leo de verzoening met zijn geboorteland waar hij al die jaren niet meer heeft willen wonen. In verschillende opzichten draagt Gouden bergen de sporen van de Amerikaanse literatuur die Stevens zo bewondert. Het boek is down to earth geschreven, zonder moedwillig aangebrachte dubbele lagen die de Nederlandse literatuur zo lang geteisterd heeft. De open Mercedes is hier niet zonder betekenis. In Amerika kon Leo er krasvrij mee rondrijden, maar in Nederland hoeft hij zijn auto maar ergens neer te zetten of hij wordt gevandaliseerd. Op het laatste is zijn mooie Mercedes een wrak geworden en heeft een graffiti-artiest er ook nog de letters "SS" opgekalkt.
    Met Gouden bergen heeft Herman Stevens een boeiende roman geschreven, die Het vrouwelijk halfrond in de schaduw stelt. Wel heb ik een punt van kritiek, die zich vooral richt op de figuur van Olga. Ondanks alles was het me na 317 pagina's nog niet volledig duidelijk waarom Olga met al geweld een geladen pistool wilde hebben. Hier kinderlijk drang om Bonny & Clyde te spelen begrijp ik, en ook begrijp ik dat zij wraak wilde nemen, maar het onrecht dat haar is aangedaan door de bekakte familie waar zij als kinderoppas werkte, lijkt me te gering om als zo'n fatale trigger dienst te kunnen doen.
    Maar misschien ben ik te veel een ingedutte Nederlander, voor wie het kwaad een abnormaliteit is. Amerikanen weten wel beter, en niet alleen sinds vorige week.

HP\De Tijd, 17 september 2001