De Mensheid zij geprezen, Lof der Zotheid 2001
Arnon Grunberg
Uitgever:
Atheneaum--Polak & Van Gennep

 

De Mensheid zij geprezen, Lof der Zotheid 2001

    Er rijden in het verkeer allerlei gekken rond die een gevaar zijn voor hun medeweggebruiker, maar als je ziet hoeveel er goed gaat in die miljarden en miljarden verkeershandelingen dan kun je alleen maar constateren dat de mens het helemaal niet zo slecht doet.

    Wie de Mensheid - met een hoofdletter - wil verdedigen heeft verschillende strategieŽn, maar het meest voor de hand ligt toch hem te prijzen voor zijn goede daden en uitzonderlijke prestaties. Een advocaat staat hier beslist niet met lege handen. Hij kan wijzen op de kunst en de literatuur, op de deeltjesversneller in Cern, op de Eiffeltoren en de uitvinding van de penicilline, op Piccasso en Rembrandt, op Florence Nightingale, Einstein en Mozart, op Brigitte Bardot en Madame Curie, op enzovoort, enzovoort, enzovoort.
    Uiteraard zal zo'n advocaat voortdurend de slechtheid van de mens voor de voeten geworpen krijgen, maar die tegenwerping kan hij pareren door oorlogen, verkrachting en andere misdaden tegen de Mensheid te beschouwen als een aberratie van een wezen dat zijn vrije wil met vallen en opstaan aan het veroveren is. De mens is nog niet volmaakt, maar hij doet zijn uiterste best om dat te worden. De mens is als de automobilist. Er rijden in het verkeer allerlei gekken rond die een gevaar zijn voor hun medeweggebruiker, maar als je ziet hoeveel er goed gaat in die miljarden en miljarden verkeershandelingen dan kun je alleen maar constateren dat de mens het helemaal niet zo slecht doet.
    In De Mensheid zij geprezen, Lof der zotheid 2001 heeft Arnon Grunberg voor een andere strategie gekozen. De advocaat die in dit boek voor de zware taak staat de Mensheid te verdedigen, geeft eigenlijk alles toe. Ja, de mens is slecht, hij kent geen moraal en zijn geweldige prestaties komen vooral voort uit toevalligheden. Het punt is alleen dat de mens daar niets aan kan doen. Hij is niet verantwoordelijk, want op een hoger filosofisch plan heeft hij geen vrije wil. Kortom, de advocaat in Grunbergs versie van de Lof der Zotheid wil zijn cliŽnt vrijpleiten door hem ontoerekenbaar te verklaren. De mens heeft misdaden begaan, zelfs vreselijke misdaden, wij ontkennen dat niet, maar hij kan daar niets aan doen, edelachtbare. Hij is niet meer dan een pop in de handen van de Grote Poppenmaker.
    Met deze verdediging stelt Grunberg zich vierkant tegenover zijn illustere voorganger Erasmus, die de mens wel degelijk een vrije wil toekende. Tenminste, zo is de gebruikelijke uitleg van Erasmus' ideeŽn. Ik kan het niet bewijzen, maar mijn neus zegt me dat de antisemitische trekjes van Erasmus voor Grunberg vast een stimulans zijn geweest om voor alles wat Erasmus heeft beweerd een negatieteken te plaatsen.
    Wat Grunberg in zijn moderne Lof der Zotheid doet, is het omdraaien van alle waarden. Daarmee is zijn betoog in het vaarwater van de ironie gekomen: het omgekeerde zeggen van wat je bedoelt. Het hoogtepunt van deze strategie wordt bereikt als Grunbergs verdediging van de Mensheid uitmondt in een ode op de necrofilie. "Ik ben al jaren necrofiel", schrijft hij, "en de necrofilie heeft meer voor mij gedaan dan Onze-Lieve-Heer voor de christenen en boeddha voor de boeddhisten samen". En dan begint Grunberg zijn tirade. Een dode is dood en die voelt dus niets meer. Daarom kan het een dode niets schelen als hij wordt mishandeld, beledigd of verkracht. Een ander voordeel is dat een dode ook niet ongewenst zwanger kan raken en dat een dode geen nare ziektes kan overhouden van het genot dat hij een ander bezorgt. Er is daarom niets pervers aan necrofilie. Integendeel, de zuiverste liefde is die tussen een mens en een lijk.
    Het zal wel mijn morbide geest zijn, maar ik moest erg lachen om deze baldadige lofzang op de necrofilie. Flauw, maar tegelijk ook bijzonder geestig. Het is een soort lachen dat bij je opkomt als je je de ergernis van anderen probeert voor te stellen. Ik had dat ook bij de Fred Hachť Shows. Al die mensen die thuis zaten te kijken om zich gekwetst te kunnen voelen, dat wekte zeer op mijn lachlust op. Wat dat betreft, zou het bezingen van de necrologie zo uit een show van Wim T. Schippers afkomstig kunnen zijn. Er is nog niet op gewezen, maar naar mijn idee bestaat er een duidelijke verwantschap tussen het werk van Schippers en dat van Grunberg.
    Wel moet gezegd worden dat Grunberg met deze houding hetzelfde gevaar loopt dat ook Gerard van het Reve heeft bedreigd, namelijk langzaam te veranderen in een clown die door niemand meer serieus wordt genomen. Zo ver is het nog niet in De Mensheid zij geprezen, maar betrek bij al die moedwilligheid ook eens de maskerade die door Marek van der Jagt wordt opgevoerd, dan is er toch ontwikkeling gaande van het duiveltje uit het doosje dat met "Sliep uit!" de lachers op zijn hand wil krijgen.
    Toch is De Mensheid zij geprezen serieus genoeg, al doet de advocaat van Grunberg soms denken aan de advocaat die O.J. Simpson heeft weten vrij te krijgen. Dat misselijke lachje van de advocaat toen de bebloede handschoenen O.J. niet bleken te passen, zo stel ik mij ook de grijns voor van Grunbergs verdediger wanneer hij alle misdaden toegeeft, om vervolgens uit te leggen dat het er helemaal niet toedoet. De mens is een misschien een misdadiger, maar de methode om de zwaarte van al die misdaden te meten, bevat zoveel procedurefouten dat de beklaagde alleen maar kan worden vrijgesproken.
    In het begin zegt Grunberg dat hij kunst en de schoonheid niet als verdediging zal aanvoeren, omdat het juist de kunstenaars zijn die de mens in het beklaagdenbankje hebben geplaatst. De mens is slecht, klinkt uit hunner kelen als een klaagzang die meer op verongelijktheid stoelt dan op een objectieve waarheid. Helemaal consequent in zijn afwijzing van de kunst is niet, want verschillende keren haalt Grunberg zelf kunstenaars aan om het gelijk van zijn stelling te bewijzen. Het moet dan wel in zijn straatje passen, zoals de opmerking van Swift in A modest Proposal dat een gezond kind van ťťn jaar - mits geroosterd, gebakken, gebraden of gekookt - een ware delicatesse is. Uiteraard haalt Grunberg deze Johannes van Dam van de zeventiende eeuw met instemming aan, dit alles in een poging met het humanisme van Erasmus de spot te drijven. Grunberg moet nog helemaal in de sfeer van zijn boek zijn geweest, toen hij vorige week bij Barend & Van Dorp verklaarde wel iets te zien in een verlicht despoot. Een afwijzing van de democratie past heel goed in de bewijstrant van de advocaat uit De Mensheid zij geprezen.
    De kern van Grunbergs lofzong is het genot en het bereiken daarvan. Grunberg gaat daarmee een stap verder dan Bertrand Russell die het geluk zag als het leidende principe. Hoe meer geluk een maatschappij weet te genereren hoe beter het is. Het probleem zit er alleen in dat individueel geluk van de een strijdig kan zijn met het individuele geluk van de ander. Democratie en pacifisme zijn methode om die tegenstellingen op te lossen.
    Wat voor het geluk geldt, geldt ook voor het genot. Maar genot is dwingender dan geluk, egocentrischer ook. Wie zich laat leiden door genot, wordt op den duur een marionet van zijn eigen lusten. Grunberg vindt dat vanzelfsprekend, want de mens draagt toch geen verantwoordelijkheid. Een somber boek, als je om al die theorieŽn niet zo moest lachen.

HP\De Tijd, 27 april 2001